Dziś naprawdę dłuugi tekst, wyłącznie dla komiksowych twardzieli. Artykuł ukazał się w ostatnim numerze "Zeszytów Komiksowych" poświęconych Januszowi Christa. Zapraszam do lektury wszystkich, którzy chcą odświeżyć swoje wspomnienia na temat jednej z najpopularniejszych polskich serii - "Kajka i Kokosza".
Są na sali osoby które nie znają tego komiksu?
Komiks utożsamiany jest często z powiewającymi na wietrze pelerynami superbohaterów albo z zabawnymi postaciami przewracającymi się na skórce od banana. W niektórych środowiskach komiks uchodzi za synonim kiczu, schematyczności i naiwności. Czytać komiksy oznacza tyle, co być dziecinnym. „Czytasz komiksy? Nie rozśmieszaj mnie. Przecież to takie bajki!” Czy rzeczywiście? Czasami tak, czasami nie. To zależy od wielu czynników – jakości fabuły, rysunków, dialogów, warsztatu autora, podejmowanej problematyki. Umówmy się, nie każdy komiks musi być od razu dziełem sztuki, poruszać egzystencjalne tematy i skłaniać do refleksji. Rozrywka też jest potrzebna, takie komiksy też muszą powstawać. Bez Yellow Kida nie powstałby Superman, a bez Człowieka ze stali nie byłoby Mausa.
Jedno trzeba krytykującym komiksy przyznać – bajkowość i komizm stanowią częsty element komiksowych fabuł. Od terminu komizm pochodzi przecież anglojęzyczna nazwa obrazkowych historyjek, która przyjęła się również na gruncie polskim. Istnieje jednak spora grupa komiksów stanowiących wciągającą lekturę, mimo, że ich autorzy czerpali bogato ze schematycznych historyjek o bójkach i pościgach, wystarczy wymienić Crazy Kata czy Asteriksa; a wśród bajkowych fabuł – Little Nemo In Slumberland czy popularne w ostatnim czasie Baśnie. Na polskim podwórku taką serią jest Kajko i Kokosz, umiejętnie łączący bajkową fabułę z humorem.
WŁADIMIR PROPP
Rosyjski literaturoznawca Władimir Propp dokonał analizy ponad stu bajek z kręgu folkloru rosyjskiego. Udowodnił, że każda opiera się na podobnych, powtarzających się motywach (wyodrębnił 31 takich elementów (Morfologia bajki i Nie tylko bajka)). Ponadto zauważył, że w bajkowych fabułach występuje wyłącznie siedem typów postaci. Wspominam o tym, ponieważ niektóre z tych motywów odnajdziemy również w komiksach o prasłowiańskich wojach. Zdarza się, że są one wiernie odwzorowane, w większości jednak przypadków autor komiksu dowcipnie je przetworzył. Spróbujmy wyodrębnić te najbardziej oczywiste.
Akcja tradycyjnych bajek ludowych dzieje się poza czasem i przestrzenią, „za siedmioma górami, za siedmioma morzami”, „w pewnym królestwie”. Nie inaczej jest w albumach Christy. Komiks rozpoczyna się zwykle od wprowadzenia narratora, który umiejscawia akcje w Mirmiłowie (w bajkach akcja dzieje się zazwyczaj w królestwie). Gród bohaterów znajduje się w krainie Słowian w bliżej nieokreślonym czasie historycznym. W mojej opinii wszelkie próby umiejscowienia akcji komiksu w czasie mijają się z celem, chociaż, jak dowodzi publikacja Arkadiusza Florka, możliwe są próby precyzujące ramy czasowe serii (13-17). Istotną cechą świata bajkowego jest bowiem nierzeczywistość opisywanych zdarzeń i taką właśnie fabułę chciał chyba wykreować autor Kajka i Kokosza. Mogą o tym świadczyć chociażby poprawki fabularne, jakie Christa wprowadził do serii po jej przeniesieniu z łamów gazety do albumów (Christa).
BOHATEROWIE
W bajkach badanych przez Proppa, po wskazaniu miejsca akcji narrator przedstawia bohatera opowieści – pierwszy typ bohatera wyodrębniony przez badacza. (Wszystkie następne fragmenty, którym brak odniesienia do bibliografii, są cytatami lub terminami (czcionka pochyła) zaczerpniętymi z rozdziału „Bajka magiczna” z: Propp Nie tylko bajka). To postać, która podejmie się wypełnienia zadania. W omawianym komiksie za bohatera możemy uznać Kajka i Kokosza – postacie te niemal zawsze działają razem, dążą do wspólnych celów i wzajemnie się uzupełniają. Po umiejscowieniu akcji w Mirmiłowie, narrator zwykle wprowadza wojów posługując się sformułowaniem: „żyli dzielni wojowie Kajko i Kokosz”.
Tworząc te postacie, Christa nawiązywał prawdopodobnie do toposu dzielnego rycerza, jednak przekształcił go w dowcipny sposób. Oparł się na dość ogranym schemacie fabularnym pary przyjaciół – grubego i chudego. Motyw ten często występuje w kinie i literaturze – wystarczy wspomnieć takie tytuły filmowe jak: Flip i Flap, Gruby i Chudy Romana Polańskiego, Gruby i Chudszy z Eddim Murphym w podwójnej roli, Mad Max – Pod kopułą gromu z postacią Mastera Blastera, czy najsłynniejszych komiksowych konkurentów Kajka i Kokosza – Galów Asteriksa i Obeliksa. Co uzyskał autor stosując taki zabieg fabularny? Przede wszystkim ciekawą, i zasadniczą dla fabuły komiksu relację bohaterów, opierającą się na przyjaźni, zależności, a czasami wręcz poddaństwie. Stanowi ona punkt wyjścia dla wielu sytuacji komicznych, z których najśmieszniejsze wydają się te inspirowane kłótniami między bohaterami.
Cechy bohaterów są silnie zarysowane a oni sami nawzajem się uzupełniają. Silny, aczkolwiek strachliwy Kokosz, to główny sprawca wszelkich nieszczęść. Jego głównymi wadami są obżarstwo, próżność, lenistwo i kłótliwość. Kajko to jego przeciwieństwo – jest niewysoki i zwinny. Najpierw myśli, potem działa. Zawsze kieruje się szlachetnością i bezinteresownością. Bez niego, Kokosz jest tylko bezmyślnym osiłkiem. Razem tworzą komiczny duet.
W tradycyjnej bajce magicznej, jaką badał Propp, „logiczny składnik konstrukcji narracyjnej stanowi nieposzlakowana moralność bohatera”. Tylko osoba bezwzględnie dobra, kierująca się słusznymi intencjami może zasłużyć na nagrodę. Bajkowy świat jest czarno-biały. Istnieje wyłączenie dobro i zło, brak tu miejsca na dylematy moralne. Rzadkie bywają przypadki zmiany zachowania bohatera i próby naprawienia wyrządzonego zła. Jak pisze Propp – „psychologizacja nie leży w naturze bajki”. W Kajku i Kokoszu autor odchodzi od tej zasady – jego bohaterowie często wyrażają skruchę i naprawiają wyrządzone krzywdy, wyciągają wnioski z własnych potknięć. Gdyby nie popełniali błędów, byłoby nudno. To właśnie słabości dzielnych wojów decydują o atrakcyjność fabuły, dają początek większości zabawnych sytuacji. Poza tym, małe grzeszki, jakie mają na sumieniu dzielni woje, nie mogą wpływać na ogólną opinię o etyczności ich działań. W porównaniu do Zbójcerzy, którzy zazwyczaj wspólnie pełnią rolę przeciwnika, woje Mirmiła dążą zawsze do dobra.
Momentem wyjściowym większości fabuł bajkowych jest cisza i spokój. U Christy można mówić wręcz o sielance. Mieszkańcy żyją leniwie i dostatnie. Kajko i Kokosz zazwyczaj niemiłosiernie się nudzą i zbijają bąki. Najczęściej akcję komiksu (podobnie jak i w bajce) rozpoczyna nieszczęście lub – w niektórych przypadkach – brak czegoś. W serii o wojach Mirmiła czynnik zawiązujący akcję ma zazwyczaj wymowę komiczną – czy za prawdziwy brak czegoś można uznać marzenie Mirmiła o lataniu (Szkoła latania), a za nieszczęście – katar, jakim zarazili kasztelana Zbójcerze w albumie Cudowny lek?
ZBÓJCERZE
W większości albumów sprawcą nieszczęść są Zbójcerze. Przewodzi im choleryczny i zachłanny Hegemon. Jego zastępca Kapral nie jest lepszy – to pochlebca marzący o przejęciu władzy. Relacja, jaka między nimi zachodzi, opiera się na schematach, które autor wykorzystał kreując Kajka i Kokosza. Z tą różnicą, że przyjaźń dzielnych wojów jest prawdziwa i szczera. Relacja pomiędzy Zbójcerzami opiera się natomiast na rywalizacji i pogardzie.
Banda rycerzy rozbójników to przeciwieństwo mieszkańców Mirmiłowa. W grupie trzyma ich jedynie obietnica przyszłych zysków i silna władza, uosabiana w postaci Hegemona. Mieszkańców grodu, pomimo słabej władzy, reprezentowanej przez kasztelana Mirmiła, łączy solidarność i przyjaźń. Dla mieszkańców kasztelu liczy się przede wszystkim spokój i dobra zabawa.
Różnice między obiema grupami najłatwiej zauważyć, gdy świętują one sukcesy – uczta Mirmiłowian przeradza się zwykle w festiwal radości i pochwał ku czci kasztelana, ulubiona rozrywka Zbójcerzy – otwieranie beczki piwa – kończy się zawsze bójką i wzajemnymi pretensjami.
W bandzie Zbójcerzy panuje wyłącznie jedna zasada – silniejszy bierze wszystko. Przemoc i oszczerstwa to naturalna broń, którą posługują się przeciwnicy dzielnych wojów. Najlepiej obrazują to wewnętrzne relacje zachodzące w grupie rycerzy rozbójników. Słaby i zakompleksiony Kapral, poniewierany przez dowódcę, wykorzystuje każdą nadarzającą się okazję, aby ośmieszyć silniejszego od siebie Hegemona (np. gdy poi go eliksirem zapomnienia i wmawia mu, że jest dzikiem – Dzień Śmiechały). Równie często Kapral odbija swoje niepowodzenia na reszcie bandy. W szczególności ofiarą jego uszczypliwości staje się Oferma – drużynowe popychadło; postać znajdująca się na samym końcu drużynowej hierarchii. Jak to jednak w bajkach, nie tylko tych opisywanych przez Proppa, bywa, postać, która posługuje się przemocą, sama wkrótce staje się jej ofiarą. U Christy ta prawda znajduje zazwyczaj odzwierciedlenie w komicznej scenie. Na przykład próbujący wywołać u Ofermy chorobę Kapral wkrótce sam staje się nosicielem kataru i zostaje wysłany do Mirmiłowa jako broń biologiczna (Cudowny lek).
Przemoc, którą posługują się Zbójcerze, czyni ich przeciwnikom mniej krzywdy, niż choćby ta, jaką możemy obserwować w dzisiejszych kreskówkach telewizyjnych pełnych brutalności. Autor ujął ją w nawias bajkowo – komicznego świata, wyśmiał i przerysował. Działania Zbójcerzy nigdy nie pozbawiają nikogo życia – co najwyżej przysparzają im kilku siniaków lub powodują utratę pieniędzy. „Skoro postacie nie cierpią, zło pozbawione jest swojej mocy, nie może zatriumfować nad ludzkim światem i dokonać ostatecznego zniszczenia” – jest to jeden z wyznaczników komedii slapstickowej, do której seria Christy wyraźnie nawiązuje (Katafiasz i Wojnicka 388). Banda rycerzy rozbójników jest raczej śmieszna niż groźna. Nie stanowi tak naprawdę poważnego zagrożenia dla Mirmiłowa. Można stwierdzić, że zło reprezentowane przez Zbójcerzy jest oswojone, znane mieszkańcom grodu. A to, co znane, nie jest przecież straszne (znacznie większe zagrożenie niosą działania prawdziwych czarnych charakterów, jak np. plemienia Rarogów czy piratów Złotowłosego). Wprowadzenie Zbójcerzy ma na celu rozbawienie czytelnika, zwrócenie jego uwagi na bezzasadność przemocy. W postaciach Hegemona i Kaprala autor sparodiował wszelkiej maści despotów i pochlebców; przez ukazanie relacji poddaństwa, jakie zachodzi w bandzie, wyśmiał ludzi władzy i ich aspiracje do narzucania woli innym.
MIRMIŁ I LUBAWA
Po zawiązaniu akcji, bohaterowie zostają wysłani w podróż, aby zażegnać nieszczęście lub odnaleźć przedmiot, który przywróci pierwotny stan królestwa. Jak pisze Propp, zwykle przez reprezentanta starszej generacji. W Kajku i Kokoszu funkcje postaci wysyłającej pełnią zazwyczaj Mirmił, Lubawa lub Jaga. Przyjrzyjmy się bliżej kasztelanowi i jego wybrance, relacja, jaka pomiędzy nimi zachodzi jest źródłem wielu sytuacji komicznych.
Kolejny raz odnajdziemy tu schemat gruby-chudy, tym razem przeniesiony na obszar relacji damsko-męskich (podobny układ istnieje między Jagą a Łamignatem). We wcześniej opisywanych parach Christa zestawił obok siebie nierozwagę i inteligencję, przemoc i fałszywość. Tym razem melancholii i nadwrażliwości Mirmiła przeciwstawia pewność i rozwagę Lubawy. Ten sposób konstruowania postaci, opartych na przeciwnościach, jest chyba najczęstszy u Christy. Wystarczy wymienić inne jego komiksy: Kajtek i Koko, Gucek i Roch, lub wspomnieć inne pary występujące w Kajku i Kokoszu – Dajmiecha i Niesława lub Mirmiła (miłujący pokój) i jego brata Wojmiła (miłujący wojnę).
Kasztelan odbiega od popularnego wzoru bajkowego władcy. Nie posiada mądrości ani charyzmy bajkowego pierwowzoru. To fajtłapa i marzyciel podejmujący nieroztropne decyzje, które narażają mieszkańców kasztelu na niebezpieczeństwo (np. nakaz otwarcia bram grodu – Szkoła latania). Jego lekkomyślne czyny zmuszają zazwyczaj Kajko i Kokosza do działania.
Lubawa to przeciwieństwo męża, silnie stąpa po ziemi i nie waha się użyć swojej władzy, aby wpływać na decyzje kasztelana. Jej ulubionym sposobem osiągania celów jest groźba wyprowadzenia się do mamy.
KONSTRUKCJA FABULARNA
„W typowej bajce magicznej zawiązanie akcji polega więc na wyprawieniu bohatera z domu”. Propp nazywa ten element „funkcją czasowego odejścia”. „Jej sens polega na tym, że rozłączają się starsi i młodsi, silni i bezbronni”. Element ten występuje w większości albumów o dzielnych wojach. Po opuszczeniu grodu przez Kajka i Kokosza Mirmiłowo narażone jest na ataki podstępnych Zbójcerzy. Sytuacja ta zostaje zażegnana po powrocie wojów do grodu.
„Oś kompozycyjną bajki wyznaczają dwa królestwa”. W albumach Janusza Christy, pierwsze to Mirmiłowo; drugie – miejsce docelowej wędrówki bohaterów. Znajduje się ono w niewiadomym, odległym położeniu. To właśnie tam bohaterowie odnajdą magiczny przedmiot (Cudowny lek), spotkają pomocną postać (W krainie borostworów) lub nauczą się umiejętności, która pomoże rozwiązać nieszczęśliwą sytuację (Szkoła latania). Funkcja wyprawy ma na celu pokazać wewnętrzną przemianę bohatera i uzasadnić, że zasługuje on na specjalne względy.
Ponieważ w bajce czas jest nierealny, „wskutek tego kompozycja nie rozwija się wedle praw logiki. Otwiera się pole do działania przypadkowości. To ona w znacznej mierze decyduje o fantastyce bajki magicznej”. W Kajku i Kokoszu bohaterowie przemierzają odległości pomiędzy krainami bez konsekwencji czasowych, w jednym momencie są w Mirmiłowie, a kilka kadrów dalej już w odległej krainie. Rzadko kiedy akcja komiksu na dłużej skupia się wokół jednego elementu historii. Niekiedy autor rozpoczyna jakiś wątek i gdy już myślimy, że będzie to decydujący element fabuły, wówczas ustępuje on miejsca innemu. Wiele przygód, które spotykają dzielnych wojów na drodze do celu, dzieje się właśnie na skutek przypadku, jakby autor nie miał wcześniej założonego planu fabularnego, lecz kreował zdarzenia z planszy na planszę. Czy autor wybrał taką formułę celowo, aby w ten sposób upodobnić komiks o wojach Mirmiła do tradycyjnej bajki? Skądże. Chodziło raczej o ograniczenia objętościowe, jakie nałożono na komiks w jego gazetowym wydaniu (Christa). Innym aspektem, który zdecydował o dużej roli przypadku w fabule komiksu był z pewnością humor. Czasami większy potencjał komiczny tkwił po prostu w scenach, które nie odgrywały znaczącej roli fabularnej, posiadały jednakże duży potencjał komiczny. Dlatego autor kierował zainteresowanie czytelnika właśnie w tym kierunku – już Arystoteles uważał, że niekonsekwencja to podstawowa zasada komedii (Katafiasz i Wojnicka 386).
Aby dotrzeć do odległej krainy, bohater musi przebyć odległość, jaka go od niej dzieli. W tym celu posługuje się zazwyczaj magicznym środkiem (funkcja przemieszczenia przestrzennego bajki). Najczęściej funkcję tą spełniają siedmiomilowe buty, magiczny dywan lub latający kufer (Szkoła latania), w Kajku i Kokoszu funkcję logistyczną spełnia też czasami smok Miluś.
MAGIA
Obecność magii jest jednym z wyróżników bajki. W komiksie o słowiańskich wojach, świat wypełniony jest czarami, które przenikają nawet do tak niepozornych przedmiotów jak: fujarka, drewniana łyżka czy grochówka. Magiczne przedmioty, postacie i zdarzenia są ważnym tłem dla większości przygód dzielnych wojów. Wiara w magię głęboko tkwi w bohaterach komiksu, czasem zupełnie bezzasadnie. Podejście do motywu magii odróżnia komiks Christy od tradycyjnych bajek ludowych, gdzie magia ma zawsze silne uzasadnienie. Takie ujęcie pozwoliło autorowi zwiększyć potencjał komiczny fabuły. Na przesądach i łatwowierności opartych jest bowiem wiele zabawnych scen. Najczęściej autor konstruuje je wokół lekkomyślnych i skorych do strachu bohaterów – np. Kokosza, przekonanego, że siłę zawdzięcza długości rzucanego przez siebie cienia, czy zachłannego karczmarza, który wierzy, że stanie się bogaty, wykrzykując na rozstajach dróg hasło „chcę być bogaty”. Wykorzystywanie naiwności swoich przeciwników to jedna z najczęstszych broni, jaką posługują się Kajko i Kokosz. Wojowie często stwarzają wrażenie, że znają się na czarach, co dzięki znajomości z Jagą przychodzi im bez większych problemów. Najwięcej tego typu humoru odnajdziemy w albumie Dzień Śmiechały, który w znacznej mierze opiera się na dowcipach sytuacyjnych wykorzystujących wiarę postaci w przesądy i magię.
Skąd w bajkach biorą się magiczne przedmioty? Jak bohaterowie wchodzą w ich posiadanie? Propp wskazuje na donatora – osobę poddającą bohaterów próbie. Jeśli bohater ją przejdzie, wówczas zyskuje magiczny przedmiot (tzw. funkcja wypróbowania i zyskania magicznego środka). W bajkach ludowych najczęściej rolę tą pełni osoba żyjąca na obrzeżach społeczności, w lesie lub innym odosobnionym miejscu – wróżka lub Baba Jaga. Zna się ona na czarach i przyrządzaniu magicznych wywarów, posiada wiedzę i umiejętności, które mogą pomóc bohaterowi.
W Kajku i Kokoszu rolę donatora najczęściej spełnia Jaga (do innych postaci tego typu możemy zaliczyć np. wróżkę Gaetę z albumu Cudowny lek). To do niej kierują zazwyczaj pierwsze kroki bohaterowie, gdy potrzebują pomocy. Jej rady nieraz wyciągają mieszkańców Mirmiłowa z opresji. Czarownica ma bardzo łagodne usposobienie, jednak nie znosi, gdy osoby niepowołane mieszają się do magii. Ewentualnych intruzów poddaje próbie swoich czarów. Taka sytuacja spotyka Kajka i Kokosza – kiedy próbują wykraść maść latania, czarownica za karę powiększa im dłonie (Skarby Mirmiła).
Oprócz przedmiotów magicznych w bajkach pojawiają się także pomocnicy, którzy mogą, lecz nie muszą posiadać magicznych cech. To osoby lub stworzenia, które pomagają bohaterom w wypełnieniu ich misji. Jaga spełnia czasami i tę funkcję.
Pomocnicy mogą przyjmować w bajkach postać starca lub staruchy, wdzięcznych zwierząt, duchów czy fantastycznych stworów. W Kajku i Kokoszu często odnajdziemy pomocników tego typu, zazwyczaj dowcipnie przedstawionych.
Motyw starucha pojawia się w komiksie kilkakrotnie. Na przykład w Szrankach i konkurach bohaterowie spotykają łakomego pielgrzyma, którego biorą za Leśnego Dziadka; w Dniu Śmiechały pomaga im Dziad Borowy, a w Cudownym leku – piastun Kapryldy.
Duchy wykorzystują głównie przeciwnicy – Zbójcerze, którzy za ich pomocą starają się „dobrać Mirmiłowianom do skóry”. W takich okolicznościach pojawia się w grodzie Zmora Senna dręcząca Mirmiła (Wielki Turniej) czy Duch lenistwa (Mirmił w opałach).
Dzielnym wojom znacznie częściej pomagają istoty magiczne lub wdzięczne zwierzęta. Na przykład Krasnotkowie w albumie Festiwal czarownic, wdzięczne Borostwory wskazujące drogę do Pani Natury czy zwierzęta, które atakują Zbójcerzy w albumie Wielki turniej. Warto zwrócić również uwagę na pomocnika Jagi – ptaka Gdasia. Motyw mądrego ptaka jest jednym z najczęściej powielanych w bajkach.
SMOK I KRÓLEWNY
Do innych znanych motywów należy z pewnością motyw walki ze smokiem, który w Kajku i Kokoszu został całkowicie odwrócony. To nie pozytywni bohaterowie starają się zgładzić smoka, lecz ci o złych intencjach. Smok Miluś jest nie tylko pomocnikiem i najlepszym przyjacielem bohaterów, ale i zaprzeczeniem krwiożerczej bestii z bajek – uwielbia psocić i bawić się, a do tego jest wegetarianinem.
Po przybyciu do odległego królestwa bohaterowie spotykają króla lub królewnę (typ postaci zazwyczaj trudny do rozłączenia). Ta postać zleca bohaterowi trudne, wręcz niemożliwe do spełnienia zadanie, np. zgładzenie smoka lub odnalezienie magicznego przedmiotu, za które obiecuje nagrodę. Często występującym w bajkach stereotypem jest kapryśny charakter królewny.
W albumach o dzielnych wojach ten bajkowy schemat również się pojawia. Wystarczy wspomnieć kapryśną Fochnę (Szranki i konkury), która obiecała rękę temu z kandydatów, który spełni jej trzy zadania, czy jej czarnowłosą koleżankę – Kapryldę (Cudowny lek), która z nudów poddawała przybywających do zamku rycerzy trzem testom. Ojcowie dziewcząt – Mszczuj i Ramparam – pozostają pod przemożnym wpływem córek i z trudem radzą sobie z ich zachciankami.
Postać królewny oraz zlecone przez nią zadanie, są w komiksie przedstawione w przewrotny sposób. Rolę królewny odgrywa na przykład przebrany w kobiece szaty Hegemon, zaś próby zgładzenia smoka Milusia, jakich podejmują się konkurenci do ręki fałszywej królewny, przeistaczają się w serię zabawnych gagów (Zamach na Milusia).
Warto zwrócić uwagę, że większość prób (nie tylko tych zlecanych przez królewny), z jakimi bohaterowie muszą zmierzyć się podczas swoich podróży, przyjmuje potrójny wymiar; co więcej, nawet magia, której używają bohaterowie, często pozostaje pod wpływem tej liczby. Propp wyjaśnia tę prawidłowość tkwiącymi w ludzkich społecznościach pierwotnymi systemami liczbowymi, które oparte były na potrójnych wartościach (Nie tylko bajka). U Christy, zaklęcia, aby przyjąć moc wiążącą, muszą być wypowiedziane trzykrotnie. Magiczne przedmioty działają ograniczoną liczbę razy – np. rękawica siły użyta w albumie Na wczasach lub trzy woreczki z magicznymi ziołami wykorzystane przez bohaterów w albumie Wielki Turniej.
KONKURENCI
W bajkach, wypełnienia zadania podejmuje się zazwyczaj kilku konkurentów. Są to przeciwnicy bohatera na drodze do sławy – fałszywi bohaterzy. W tradycyjnej bajce magicznej może to być na przykład zła siostra lub czeladnik, konkurujący z głównym bohaterem. W komiksie o wojach Mirmiła tę funkcję pełnią najczęściej Zbójcerze. Na przykład w albumie Wielki Turniej rycerze rozbójnicy siłą odbierają stado baranów pasterzowi, Kajko i Kokosz kierują się natomiast dobrocią serca, za co zostają nagrodzeni przez pasterza, który ofiarowuje im barana Beka. W tej scenie odnajdziemy bajkowy morał, że nie wszystko złoto, co się świeci. Niepozorny baran wojów, okazuje się ostatecznie o wiele bardziej wartościowszym wojownikiem niż baran Taran, którego wybrali Zbójcerze.
Czasami rolą fałszywego bohatera autor obarcza Kokosza. Tak dzieje się na przykład w Szrankach i konkurach, kiedy bohaterowie wypełniają zachcianki kapryśnej Fochny. Zachowanie Kokosza jest wówczas ukazane w kontraście z nienaganną postawą Kajka, który przyjmuje na swoje barki rolę prawdziwego bohatera. Poprzez tą funkcję bajka wskazuje słuszne zachowania, piętnuje negatywne i uczy moralności. Nie inaczej jest w komiksach Christy. Chociaż na pierwszym miejscu zawsze znajduje się komizm, który w dyskretny sposób przysłania moralizatorski charakter sceny.
W bajkach bohater pozytywny jest zazwyczaj słabszy od wrogów. Nie posiada jego siły czy wpływów. „W bajce – pisze Propp – chytrość to broń słabszego przeciw silnemu. [...] Nie tylko nie jest potępiana, lecz nawet heroizowana”. Większość zagrożeń bohaterowie przezwyciężają właśnie w taki sposób, posługując się fortelem lub używając magicznych przedmiotów. Wystarczy wspomnieć scenę, gdy Kajko i Kokosz dwukrotnie ratują gród przed machiną oblężniczą Zbójcerzy zmieniając długość jej podestu (Dzień Śmiechały). Co prawda Kokosz kieruje się czasem prawem pięści (zarówno w stosunku do wrogów, jak i do swojego przyjaciela), jednakże są to sytuacje chwilowej słabości, kiedy obżarstwo i pycha biorą górę nad jego tkliwym sercem.
Każda bajka kończy się happy endem. Zły bohater zostaje ukarany i potępiony; dobry, dzięki swojej nienagannej postawie – odbiera nagrodę. Nieszczęście zostaje zażegnane, przeciwnik ukarany. Królestwo wraca do pierwotnego stanu, a bohater (tak dzieje się w tradycyjnych bajkach) wstępuje na tron i żeni się z królewną. W omawianym komiksie funkcja ta ma odzwierciedlenie w uczcie, którą urządzają mieszkańcy Mirmiłowa pod koniec każdej z przygód.
BAJKOWA ESTETYKA
Komiksy o dzielnych wojach w znacznej mierze nawiązują do estetyki bajki ludowej, którą badał Propp. Christa przekształca jednak bajkowe schematy, bawi się nimi, nasącza humorem, tworząc w ten sposób nową, oryginalną jakość; jeśli nie pod względem typologii bohaterów, to z pewnością pod względem fabularnej otoczki. W wywiadzie przeprowadzonym przez Bartosza Kurca rysownik przyznaje, że inspirował się bajkowymi produkcjami Disneya. Wydaje się, że wiele zaczerpnął również z kina komediowego lat dwudziestych i trzydziestych. Struktura fabularna Kajka i Kokosza opiera się na zasadzie, jaką kieruje się ten rodzaj opowieści – posiada trzy fazy: równowagi (sielanka na początku albumu), nierównowagi (podróż i próby wypełniania zleconych zadań) i nowej równowagi (porażka Zbójcerzy i uczta na koniec albumu) (Katafiasz i Wojnicka 386). Od tradycyjnej bajki Kajka i Kokosza odróżnia właśnie typ humoru, jaki przeważa w komiksie. Propp pisał, że „bajka magiczna operuje humorem niezwykle specyficznym, subtelnym, z niewielką domieszką dobrodusznej ironii”. Tego typu humor możemy odnaleźć w Kajku i Kokoszu, ale stanowi on mniejszość. Zdecydowana większość zabawnych scen konstruowana jest wokół cielesności bohaterów i różnic w ich charakterach. Esencję fabuły stanowią bójki, pogonie i obrzucanie się karczemnymi stołami. O specyfice komiksu decyduje połączenie bajkowych motywów ze slapstickowym humorem, który „charakteryzuje się niezwykle wartką akcją, skupioną wokół gagów i operuje niewybrednym komizmem sytuacyjnym, wywiedzionym głównie z konfliktów między bohaterami” (Katafiasz i Wojnicka 387–388). To umiejętne połączenie tych elementów decyduje o atrakcyjności serii.
Bajkowa estetyka to element wielu współczesnych fabuł, począwszy od Gwiezdnych Wojen poprzez Harry’ego Pottera, a na komiksie o dzielnych wojach kończąc. W artykule o kulturze popularnej Eslie A. Fiedler napisał, że komiksy „są naszymi nie całkowicie ujarzmionymi przez maszynę bajkami Grimma, choć Czarny Las zamienił się, jak był powinien, w Miasto, Czarownik w Uczonego, a Głupi Hans w Kapitana Marvela” (Fiedler). Można powiedzieć, że komiksy to bajki naszych czasów. A potęgi bajki nie można lekceważyć.
Bibliografia
Arystoteles. Poetyka. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1983.
Christa, Janusz. Wywiad przeprowadził Bartosz Kurc. „Świat, którego nie ma – wywiad z Januszem Christą” Trzask prask. Wywiady z Mistrzami polskiego (i nie tylko) komiksu. Red. Bartosz Kurc. Koluszki: Bajka, 2004. 38–46.
Fiedler, Lesie A. „Środek przeciw krańcom”. Kultura masowa. Red. Czesław Miłosz. Kraków: Wydawnictwo Literackie, 2002.
Florek, Arkadiusz. Kajko i Kokosz, czyli świat dzielnych wojów. Namysłów, 2005.
Katafiasz, Olga i Wojnicka, Joanna. Słownik wiedzy o filmie. Warszawa – Bielsko-Biała: ParkEdukacja, 2008.
Propp, Władimir. Nie tylko bajka. Warszawa: PWN, 2000.
---. Morfologia bajki. Warszawa: Książka i Wiedza 1976.
---. Historyczne korzenie bajki magicznej. Warszawa: Wydawnictwo KR, 2003.
Etykiety:
ARTYKUŁ
Posty
